Sytuacja prawna w rodzinie osoby z zaburzeniami psychicznymi
Loading...
Editors
Authors
Date
2025
Journal Title
Journal ISSN
Volume Title
Publisher
INP PAN
ISBN
978-83-68199-15-4
978-83-68199-16-1
978-83-68199-16-1
DOI
Language
pl
Keywords
zaburzenia psychiczne, mental disorder, zdrowie psychiczne, mental health, osoby chore psychicznie, mentally ill persons, postępowanie opiekuńcze, guardianship proceedings, prawa osób niepełnosprawnych, rights of persons with disabilities, Konwencja o Prawach Osób Niepełnosprawnych (2006), Convention on the Rights of Persons with Disabilities (2006), osoby z niepełnosprawnością, people with disabilities
Abstract
Monografię zatytułowaną Sytuacja prawna w rodzinie osoby z zaburzeniami psychicznymi poświęcono skutkom zaburzeń psychicznych jednostki w obszarze prawa rodzinnego i opiekuńczego. Odmienność zaburzeń psychicznych na tle innych dysfunkcji zdrowotnych tkwi w tym, że mogą one bezpośrednio kształtować sferę praw i obowiązków jednostki oraz osób jej najbliższych, przy czym nie było dotychczas przedmiotem pogłębionego badania oddziaływanie zaburzeń psychicznych w sferze prawa rodzinnego i opiekuńczego. W monografii rozważane są poszczególne instytucje ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. 2020, poz. 1359) przewidziane na wypadek wystąpienia zaburzeń psychicznych, w podziale na przypadki dotyczące dzieci i osób dorosłych. Szczególny nacisk położono na ustalenie, czy instytucje obowiązującego prawa rodzinnego i opiekuńczego w większym stopniu zabezpieczają interesy osoby z zaburzeniami psychicznymi czy też interesy osób jej najbliższych. Interesy te z natury rzeczy mogą być przeciwstawne, co aktualizuje potrzebę interwencji ustawodawcy zmierzającej do ich należytego wyważenia. W zakresie, w którym obowiązujące prawo nie odpowiada potrzebom obrotu społecznego bądź gospodarczego, sformułowano wnioski de lege ferenda, uwzględniając potrzebę rozważenia głośnych postulatów przyznania wszystkim osobom cierpiącym na zaburzenia psychiczne jak najszerszego zakresu praw oraz zniesienia wszelkich przejawów ich ograniczeń, w tym instytucji ubezwłasnowolnienia oraz zakazu zawierania małżeństw, co gwarantuje im w szczególności Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, ratyfikowana przez Polskę w 2012 r.
The monograph entitled The legal situation in the family of a person with mental disorders is devoted to the effects of an individual’s mental disorders in the area of family and guardianship law. The difference between mental disorders and other health dysfunctions lies in the fact that they can influence the sphere of rights and obligations of an individual and his or her closest relatives. The monograph considers individual institutions of the Act of 25 February 1964 – Family and Guardianship Code (unfied text Journal of Laws of 2020, item 1359, as amended) provided for in the event of a mental disorder, separating cases involving children from cases concerning adults. Emphasis was placed on determining whether the institutions of the current family and guardianship law protect the interests of an individual with mental disorders to a greater extent than the interests of his or her closest relatives. These interests may be contradictory by nature, which makes it necessary for the legislator to intervene and bring them into balance. To the extent that the applicable law does not meet the needs of social oreconomic interactions, de lege ferenda postulates were formulated, taking into account bold suggestions to grant all persons suffering from mental disorders the widest range of rights possible and to abolish all manifestations of their limitations, including the institution of incapacitation and a ban on marriage, as guaranteed in particular by the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities, ratified by Poland in 2012.
The monograph entitled The legal situation in the family of a person with mental disorders is devoted to the effects of an individual’s mental disorders in the area of family and guardianship law. The difference between mental disorders and other health dysfunctions lies in the fact that they can influence the sphere of rights and obligations of an individual and his or her closest relatives. The monograph considers individual institutions of the Act of 25 February 1964 – Family and Guardianship Code (unfied text Journal of Laws of 2020, item 1359, as amended) provided for in the event of a mental disorder, separating cases involving children from cases concerning adults. Emphasis was placed on determining whether the institutions of the current family and guardianship law protect the interests of an individual with mental disorders to a greater extent than the interests of his or her closest relatives. These interests may be contradictory by nature, which makes it necessary for the legislator to intervene and bring them into balance. To the extent that the applicable law does not meet the needs of social oreconomic interactions, de lege ferenda postulates were formulated, taking into account bold suggestions to grant all persons suffering from mental disorders the widest range of rights possible and to abolish all manifestations of their limitations, including the institution of incapacitation and a ban on marriage, as guaranteed in particular by the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities, ratified by Poland in 2012.
Description
Citation
D. Mróz, Sytuacja prawna w rodzinie osoby z zaburzeniami psychicznymi, Wydawnictwo INP PAN, Warszawa 2025.
Table of content
WYKAZ SKRÓTÓW - 7
ROZDZIAŁ I.
ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE - 11
1.1. Metody badawcze i struktura monografii - 15
1.2. Podstawowa terminologia dotycząca problematyki
zaburzeń psychicznych - 19
1.3. Międzynarodowe standardy ochrony praw osób
z zaburzeniami psychicznymi - 39
1.4. Prawna ochrona osób z zaburzeniami psychicznymi w Polsce - 50
ROZDZIAŁ II.
DZIECKO Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI W RODZINIE - 61
2.1. Zaburzenia psychiczne występujące w wieku dziecięcym - 61
2.2. Ubezwłasnowolnienie całkowite dziecka - 74
2.3. Władza rodzicielska nad dzieckiem ubezwłasnowolnionym całkowicie - 86
2.4. Kontakty z dzieckiem ubezwłasnowolnionym całkowicie - 90
2.5. Piecza zastępcza nad dzieckiem z zaburzeniami psychicznymi –
rodziny zastępcze terapeutyczne - 98
2.6. Przysposobienie dziecka z zaburzeniami psychicznymi - 111
2.7. Dopuszczalność żądania ustalenia swojego pochodzenia
przez dziecko z zaburzeniami psychicznymi -117
ROZDZIAŁ III.
DOROSŁY Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI W RODZINIE - 125
3.1. Zaburzenia psychiczne występujące u osób dorosłych - 125
3.2. Umieszczenie osoby chorej psychicznie w szpitalu psychiatrycznym - 130
3.3. Ubezwłasnowolnienie osoby dorosłej z zaburzeniami psychicznymi - 135
3.3.1. Opieka nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie - 141
3.3.2. Kuratela nad osobą ubezwłasnowolnioną częściowo - 147
3.3.3. Inne formy wspierania osób z zaburzeniami psychicznymi
zamiast ubezwłasnowolnienia - 150
3.3.4. Kontrowersje wokół postulatów likwidacji instytucji
ubezwłasnowolnienia - 157
3.4. Osoba z zaburzeniami psychicznymi w małżeństwie - 171
3.4.1. Pojęcie względnych i bezwzględnych zakazów małżeńskich - 171
3.4.2. Ubezwłasnowolnienie całkowite jako bezwzględny zakaz małżeński - 174
3.4.3. Choroba psychiczna jako względny zakaz małżeński - 183
3.4.3.1. Możliwość oceny przez kierownika USC stanu psychicznego
nupturientów - 191
3.4.3.2. Zezwolenie osobie chorej psychicznie na zawarcie
małżeństwa - 202
3.4.3.3. Unieważnienie małżeństwa zawartego przez osobę
chorą psychicznie - 211
3.4.4. Brak świadomości u nupturienta podczas składania
oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński
jako podstawa do jego unieważnienia - 222
3.4.5. Kontrowersje wokół postulatów rezygnacji z zakazu zawierania
małżeństw przez osoby chore psychicznie - 231
3.5. Osoba z zaburzeniami psychicznymi jako rodzic - 249
3.5.1. Zaburzenia psychiczne rodzica a pojęcie „dobro dziecka”- 249
3.5.2. Władza rodzicielska rodzica z zaburzeniami psychicznymi - 254
3.5.2.1. Zaburzenia psychiczne rodzica jako przyczyna
ograniczenia władzy rodzicielskiej (art. 109 k.r.o.) - 254
3.5.2.2. Zaburzenia psychiczne rodzica jako przyczyna
zawieszenia władzy rodzicielskiej (art. 110 k.r.o.) - 266
3.5.2.3. Zaburzenia psychiczne rodzica jako przyczyna
pozbawienia władzy rodzicielskiej (art. 111 k.r.o.) - 271
3.5.3. Prawo do kontaktów z dzieckiem rodzica z zaburzeniami
psychicznymi - 282
3.5.4. Wpływ choroby psychicznej na możliwość skorzystania
z uprawnień na gruncie prawa filiacyjnego - 291
3.6. Stosunki majątkowe z małżonkiem z zaburzeniami psychicznymi - 301
3.6.1. Wprowadzenie - 301
3.6.2. Wpływ zaburzeń psychicznych na wykonywanie praw
i obowiązków małżeńskich o charakterze majątkowym,
niezależnych od ustroju majątkowego - 303
3.6.2.1. Wpływ zaburzeń psychicznych na wykonywanie
praw i obowiązków małżeńskich uregulowanych
w art. 23–24 k.r.o. - 303
3.6.2.2. Wpływ zaburzeń psychicznych na zaspokajanie
potrzeb rodziny (art. 27–28 k.r.o.) - 308
3.6.2.3. Zaburzenia psychiczne jako przyczyna działania za małżonka
w sprawach zwykłego zarządu (art. 29 k.r.o.) - 316
3.6.2.4. Solidarna odpowiedzialność małżonków za długi
zaciągnięte przez małżonka z zaburzeniami psychicznymi
(art. 30 k.r.o.) - 320
3.6.3. Funkcjonowanie małżeńskich ustrojów majątkowych
w sytuacji zaburzeń psychicznych małżonka - 324
3.6.3.1. Ustawowa wspólność majątkowa z małżonkiem
z zaburzeniami psychicznymi - 324
3.6.3.1.1. Wpływ zaburzeń psychicznych na zarząd
majątkiem wspólnym (art. 36–361 k.r.o.) - 324
3.6.3.1.2. Zgoda małżonka z zaburzeniami psychicznymi
na dokonanie czynności zarządu majątkiem
wspólnym przez współmałżonka
(art. 37 k.r.o. i art. 39 k.r.o.). - 330
3.6.3.1.3. Zaburzenia psychiczne jako ważny powód
pozbawienia małżonka samodzielnego
zarządu majątkiem wspólnym (art. 40 k.r.o.) - 336
3.6.3.2. Umowny ustrój majątkowy z małżonkiem
z zaburzeniami psychicznymi - 339
3.6.3.3. Przymusowy ustrój majątkowy z małżonkiem
z zaburzeniami psychicznymi - 346
3.6.3.3.1. Zaburzenia psychiczne małżonka jako ważny
powód ustanowienia rozdzielności majątkowej
przez sąd (art. 52 § 1 k.r.o.) - 348
3.6.3.3.2. Rozdzielność majątkowa z mocy prawa
z powodu ubezwłasnowolnienia małżonka
(art. 53 § 1 k.r.o.) - 359
3.7. Zaburzenia psychiczne jako przyczyna rozwodu - 363
3.7.1. Przesłanki pozytywne rozwodu – rozkład pożycia
spowodowany zaburzeniami psychicznymi małżonka - 365
3.7.1.1. Wpływ zaburzeń psychicznych na wspólnotę duchową - 367
3.7.1.2. Wpływ zaburzeń psychicznych na wspólnotę gospodarczą - 369
3.7.1.3. Wpływ zaburzeń psychicznych na wspólnotę fizyczną - 371
3.7.2. Przesłanki negatywne rozwodu - 374
3.7.2.1. Rozwód z małżonkiem z zaburzeniami psychicznymi
a zasady współżycia społecznego - 374
3.7.2.2. Rozwód z małżonkiem z zaburzeniami psychicznymi
a dobro wspólnych małoletnich dzieci - 379
3.7.2.3. Żądanie rozwodu przez małżonka wyłącznie winnego
rozkładu pożycia - 382
3.7.3. Zdolność małżonka z zaburzeniami psychicznymi
do występowania w procesie o rozwód - 386
3.7.4. Wina w rozkładzie pożycia małżeńskiego a zaburzenia
psychiczne małżonka - 391
ZAKOŃCZENIE - 399
BIBLIOGRAFIA - 411
WYKAZ WYKRESÓW - 467
WYKAZ TABEL - 467
STRESZCZENIE - 469
SUMMARY - 471