Communities in DSpace
Select a community to browse its collections.
Recent Submissions
Preprint article: Towards grassroots virtual justice: the role of NGOs and investigative journalism in ‘open-source intelligence’ for the purposes of investigations into corruption of politically exposed persons
(2025) Ochnio, Ariadna H.; Wycichowski-Kuchta, Gniewomir
This paper examines the implications of cyberspace on criminal investigations, particularly regarding corruption involving politically exposed persons (PEPs). It highlights the challenges posed by the non-territorial nature of cyberspace, which complicates traditional concepts of jurisdiction and sovereignty. The study explores the growing significance of open-source intelligence and the roles of civilian actors, non-governmental organisations (NGOs) and investigative journalism, in achieving criminal justice purposes. It points out the lack of a regulatory framework for civilian OSINT in the European legal environment: the Budapest Convention on cybercrime and the EU e-evidence package. The authors argue that this evolving landscape necessitates the reevaluation of classic criminal investigations, advocating for public private partnerships and outsourcing the tasks as a response to the challenges arising from the openness of cyberspace.
Perspektywy międzynarodowych regulacji w zakresie dostępu do patogenów
(INP PAN, 2025) Zaręba, Szymon
Monografia Perspektywy międzynarodowych regulacji w zakresie dostępu do patogenów podejmuje problem globalnych zasad dostępu do czynników zakaźnych oraz podziału korzyści wynikających z ich wykorzystania, który od lat stanowi przedmiot prawnych i politycznych kontrowersji. Analizuje napięcia między interesami państw rozwiniętych i rozwijających się, wynikające z różnic m.in. w zakresie geograficznej dystrybucji patogenów, podejścia państw do ochrony własności intelektualnej oraz ponoszonych przez państwa konsekwencji ujawniania informacji o nowych zagrożeniach zdrowotnych. Dużą uwagę poświęca wpływowi pandemii COVID-19, która ujawniła niedostatki dotychczasowych regulacji i stała się impulsem do podjęcia negocjacji dotyczących nowego reżimu prawnego.
Celem pracy jest ocena perspektyw rozwoju międzynarodowych regulacji w zakresie dostępu do patogenów i związanych z nim korzyści, ze szczególnym uwzględnieniem Porozumienia pandemicznego WHO oraz planowanego w jego ramach systemu PABS. Stawia hipotezę o niedoskonałości i fragmentaryzacji obowiązującego reżimu prawnego, jednocześnie wskazując na skromne szanse jego gruntownej reformy i prawdopodobieństwo jedynie częściowych usprawnień, w tym spodziewane ograniczone pozytywne efekty Porozumienia pandemicznego, o ile w ogóle wejdzie ono w życie. W rozdziale I przedstawia ewolucję międzynarodowych regulacji dotyczących patogenów, w tym instrumentów związanych z ochroną bioróżnorodności, umów międzynarodowych i rozwiązań przyjętych w ramach WHO. Rozdział II identyfikuje kluczowe słabości obecnego reżimu, takie jak brak kompleksowego mechanizmu podziału korzyści czy problemy związane z ochroną patentową i danymi cyfrowymi. Rozdział III analizuje negocjacje Porozumienia pandemicznego oraz samo Porozumienie i mechanizm PABS jako próby odpowiedzi na te wyzwania. W podsumowaniu następuje weryfikacja postawionej hipotezy badawczej oraz analiza potencjalnych kierunków reform reżimu regulującego dostęp do patogenów.
The monograph Perspectives for International Regulations on Access to Pathogens examines international norms on access to infectious agents and the sharing of benefits derived from their use. The text analyses the tensions between the interests of developed and developing countries arising from differences in, inter alia, the geographical distribution of pathogens, approaches to intellectual property protection, and the consequences of disclosing information about new health threats. It pays close attention to the impact of the recent COVID-19 pandemic, which revealed the shortcomings of existing regulations and provided the impetus for negotiations on a new legal regime on access and benefit-sharing.
The book aims to evaluate the prospects for the development of international regulations on access to pathogens and related benefits, focusing particularly on the WHO Pandemic Agreement and the planned PABS system. The author’s hypothesis is that the current legal regime is imperfect and fragmented; it is further argued that the chances of thorough reform are modest, with only partial improvements likely, including the Pandemic Agreement’s potentially limited positive effects, provided that it enters into force at all. The first chapter of the book outlines the development of international regulations on pathogens, including instruments related to biodiversity protection, treaties, and solutions adopted within the WHO. The second chapter identifies key weaknesses of the current regime, such as the absence of a comprehensive benefit-sharing mechanism and problems associated with patent protection and the sharing of digital data. The third chapter analyses the Pandemic Agreement negotiations and the Agreement itself, as well as the PABS mechanism, treating them as an attempt to address these issues. The conclusion verifies the research hypothesis and analyses potential avenues for reforming the legal regime regulating access to pathogens.
Punkty krytyczne prawnej ochrony wód
(INP PAN, 2025) Rotko, Jerzy
Wyjściową tezą pracy jest stwierdzenie, że prawo wodne ewoluuje na przestrzeni lat, odpowiadając na pojawiające się wyzwania cywilizacyjne. Kluczowe ze współczesnej perspektywy jest przejście od unormowań właściwych dla materialnego prawa rzeczowego do nowoczesnego prawa chroniącego środowisko wodne. Można przyjąć, że etap ten przypada na lata 70. XX wieku. Zakres regulacji prawnej ulega w tym okresie rozszerzeniu i otwiera się nie tylko na zdobycze nauk przyrodniczych i technicznych, ale także na nowe metody administrowania. Obecne unormowania uwzględniają wszystkie najważniejsze źródła zagrożeń dla środowiska wodnego i systemów od wody zależnych. Należą do nich emisje z instalacji przemysłowych, zanieczyszczenia generowane przez aglomeracje oraz emisje obszarowe, związane z działalnością rolniczą. Istotnym czynnikiem legislacyjnego nowatorstwa staje się (nie tylko w Polsce) prawo europejskie. Kulminacją tego procesu jest uchwalenie ramowej dyrektywy wodnej w 2000 roku.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy ukazuje linię rozwojową polskiego prawa wodnego od ustawy z 1922 r. po obecną ustawę Prawo wodne z 2017 roku. W kolejnych przedmiotem analizy uczyniono dwa wybrane aspekty ochrony wód. Materia rozdziału drugiego koncentruje się na problematyce zanieczyszczeń chemicznych ze źródeł punktowych. Poświęcone jej unormowania, uwzględniające prawo europejskie, wzbudzają liczne problemy interpretacyjne. Wnioski mają przede wszystkim charakter de lege lata. Rozdział trzeci poświęcony został niedocenionej prawniczo problematyce regulacji wód. Pojęcie to należy do polskiego języka prawa od 1922 roku. Podsumowaniem rozważań poświęconych tej instytucji jest wniosek de lege ferenda uzupełnienia katalogu przedsięwzięć zaliczanych do regulacji o przypadki tworzenia/likwidacji wody.
Wszystko pod kontrolą? : kryminologiczne aspekty funkcjonowania uproszczonej procedury dopuszczania cudzoziemców do rynku pracy w Polsce
(2025) Szulecka, Monika
Książka stanowi nieco zmienioną wersję pracy doktorskiej obronionej
24 listopada 2023 r. w Instytucie Nauk Prawnych Polskiej Akademii
Nauk. Poświęcona jest pogłębionej kryminologicznej analizie formalnej
kontroli społecznej w zakresie dostępu cudzoziemców do rynku pracy
w Polsce. W szczególności analiza dotyczy jednego z instrumentów administracyjnych służących kontroli tego dostępu oraz omówienia jego
niedoskonałości, ujawnionych przez przedstawicieli organów kontrolnych. Instrument ten, zwany procedurą uproszczoną, został wprowadzony
w 2006 r., a następnie rozwinięty w celu ułatwienia przyjmowania obywateli państw trzecich z wybranych państw (głównie Ukrainy, ale także
Armenii, Białorusi, Gruzji, Mołdawii i Rosji) do krótkoterminowych
prac w Polsce, bez obowiązku uzyskiwania zezwolenia na pracę (które
zasadniczo dotyczą cudzoziemców z państw trzecich chcących podjąć
pracę w Polsce i niemających długoterminowych tytułów pobytowych).
Celem wprowadzenia procedury uproszczonej było zmniejszenie liczby
migrantów pracujących w szarej strefie przy jednoczesnym utrzymaniu
dla nich względnie łatwego dostępu do terytorium Polski, pomimo zmian
geopolitycznych, które nastąpiły wraz z przystąpieniem Polski do UE
i strefy Schengen, co wiązało się z wprowadzeniem ograniczeń w zakresie
mobilności oraz polityki i praktyk wydawania wiz.
Do końca 2017 r. uproszczona procedura nie nakładała żadnych
obowiązków ani na pracowników cudzoziemskich, ani na ich (potencjalnych) pracodawców. Oferowała raczej możliwość łatwej legalizacji
krótkoterminowej pracy migrantów i ubiegania się o wizę na podstawie
oświadczenia pracodawcy o zamiarze powierzenia pracy krótkoterminowej cudzoziemcowi. Brakowało w niej rzeczywistych mechanizmów kontroli, co przyczyniło się do rozwoju usług i praktyk uznanych przez
organy kontrolne za sprzyjające wyłudzaniu wiz i nielegalnej migracji do
Polski oraz innych krajów strefy Schengen. Jednak pod względem formalnym większość tych usług i praktyk była zgodna ze skromną i – zdaniem
organów kontrolnych – niekompletną regulacją, na której opierała się
procedura uproszczona. To prowadziło do pytań, w jaki sposób i dlaczego zachowania zgodne z prawem mogą być traktowane jako środki
służące popełnianiu przestępstw związanych z nielegalną migracją oraz
dlaczego kwestia, która wydawała się wyłącznie administracyjnoprawnym zagadnieniem, przyczyniła się do reakcji opartej na prawie karnym.
Pojawiły się również pytania – typowe dla kryminologii i socjologii prawa – dotyczące zamierzonych i niezamierzonych (a także spodziewanych
i niespodziewanych) skutków interwencji społecznej. Monografia porusza kilka aspektów tej interwencji, przede wszystkim wprowadzenie
procedury uproszczonej i jej późniejsze modyfikacje, ze szczególnym
uwzględnieniem obowiązującej od 2018 r. nowelizacji, która wyposażyła
funkcjonariuszy organów kontrolnych w instrumenty kontroli, oraz
przepisów stanowiących przejrzystą podstawę reakcji formalnoprawnej.
Monografia omawia powyższe kwestie z perspektywy teoretycznej
i empirycznej. Przy zastosowaniu empirycznego podejścia do prawa,
autorka bada zjawisko prawne, a nie samo prawo. Wykorzystuje przy
tym różne koncepcje prawa w działaniu, jego funkcji i dysfunkcji, skuteczności i niedoskonałości, wpływu (lub jego braku) na kwestie, które
ma rozwiązywać, a także postawy wobec prawa, twórców i wykonawców
przepisów. W szczególności kieruje się logiką egzekwowania przepisów
Howarda S. Beckera (1963 r.) w perspektywie interakcjonistycznej,
a także koncepcją Roberta K. Mertona (1936 r.) dotyczącą zamierzonych i niezamierzonych skutków interwencji społecznej, aby prześledzić
zarówno kontrolę migracji, jak i zapobieganie przestępczości w kontekście stosowania procedury uproszczonej w sposób niezgodny z prawem
lub przynajmniej z celem przepisów. To ostatnie zjawisko dotyczyło
głównie uzyskiwania wiz pod fałszywym pretekstem, tj. składania przez
pracodawców oświadczeń o zamiarze powierzenia pracy cudzoziemcowi,
które nigdy nie były wykorzystywane do podjęcia legalnego zatrudnienia
w Polsce, ale służyły do uzyskania wiz i legalizacji wjazdu do Polski. Osoby
wspierające migrantów w tym zakresie były postrzegane jako „fikcyjni
pracodawcy” i osoby zajmujące się fałszowaniem dokumentów dla zysku,
odpowiedzialne za naruszenia prawa karnego.
Monografia zawiera analizę bogatego materiału empirycznego, na
który składały się: 1. wywiady jakościowe z funkcjonariuszami służb
kontrolnych i tzw. biurokratami pierwszego kontaktu (strażnikami granicznymi, inspektorami pracy i pracownikami powiatowych urzędów
pracy) oraz osobami korzystającymi z procedury uproszczonej (pracownikami cudzoziemskimi, pracodawcami i pośrednikami), 2. akta spraw
karnych, w których procedura uproszczona została uznana za element
modus operandi oraz 3. wybrane przepisy prawa i oficjalne dokumenty
dotyczące omawianych kwestii (kontroli dostępu migrantów do rynku
pracy, kontroli granicznej, wydawania wiz oraz zapobiegania przestępstwom związanym z migracją i ścigania ich sprawców).
Monografia składa się z siedmiu rozdziałów, poprzedzonych wstępem.
W rozdziale 1. przedstawiony jest problem, pytania badawcze i hipotezy,
a także podejście teoretyczne i metodologiczne zastosowane w analizie.
W rozdziale tym opisane są również źródła danych empirycznych wykorzystanych w analizie. W rozdziale 2. omówione są kwestie formalnej
kontroli społecznej, prawo jako jej kluczowy element oraz czynniki wpływające na sposób wykonywania formalnej kontroli społecznej i jej skutki
(takie jak jakość prawa, poszanowanie prawa, organy stosujące określone
przepisy i organy tworzące przepisy). Rozdział ten zawiera odwołania
do koncepcji teoretycznych z zakresu kryminologii i socjologii prawa.
W rozdziale tym poruszona jest również bardziej ogólna kwestia funkcji
prawa. W rozdziale 3. autorka omawia politykę migracyjną i kontrolę
migracji, wskazując czynniki, które sprawiają, że polityka ta i praktyki
kontroli migracji są uzasadnione i skuteczne lub – przeciwnie – nieskuteczne. Rozdział ten opiera się na koncepcjach teoretycznych związanych
z kontrolą migracji, ze szczególnym uwzględnieniem jej ograniczeń wynikających z dynamicznego charakteru mobilności zewnętrznej. Autorka
wprowadza również konkretne zagadnienia poddane w dalszej części
pracy analizie empirycznej, w tym przemysł migracyjny jako determinantę i wynik polityki kontroli migracji, koncepcję kryminalizacji migracji
i hybrydowych form kontroli oraz instrumentalizację zarówno prawa
administracyjnego, jak i karnego.
W rozdziale 4., opierając się na literaturze, danych statystycznych
i analizie dokumentów urzędowych, autorka przedstawia rozwój polityki
i praktyk kontroli migracji we współczesnej Polsce, tj. po 1989 r. Odnosi
się do przystąpienia Polski do UE i strefy Schengen jako kluczowych
czynników determinujących rozwój zarówno polityki kontroli migracji,
jak i zjawisk migracyjnych (w przypadku Polski charakteryzujących się
głównie dominacją imigracji zarobkowej z sąsiednich krajów nienależących do UE, przede wszystkim z Ukrainy). Rozdział 5. skupia się na
przedstawieniu uproszczonej procedury na tle innych instrumentów
mających na celu kontrolę dostępu cudzoziemców do rynku pracy w Polsce. Wyjaśnia związane z nią ułatwienia i omawia ewentualne praktyki
kontrolne stosowane w odniesieniu do tej procedury. Autorka odwołuje
się w tym zakresie do wywiadów jakościowych – wypowiedzi przedstawicieli służb kontrolnych. Rozdział kończy się omówieniem potencjału
kontrolnego tej procedury. Autorka wskazuje na dość ambiwalentne
zainteresowanie państwa kontrolowaniem migracji krótkoterminowej.
Towarzyszy mu jednak wyraźnie deklarowana przez władze konieczność
utrzymania kontroli nad migrantami i zapobiegania niepożądanym formom migracji (w tym nielegalnej lub półlegalnej).
Rozdział 6. odzwierciedla przebieg formalnej reakcji społecznej na
zachowania uznane za naruszenia prawa karnego. Autorka najpierw
omawia podstawy prawne takiej reakcji, tj. przestępstwa dotyczące wiarygodności dokumentów i porządku publicznego (rozumianego jako
legalne przekraczanie granicy i uregulowany pobyt cudzoziemców na
terytorium Polski). Następnie przedstawia ograniczenia dostępnych danych jako źródła informacji na temat ścigania i skazywania sprawców
zachowań, które polegają na wykorzystaniu procedury uproszczonej
w celu wyłudzenia wizy (lub ułatwienia takiego działania), nielegalnego
przekroczenia granicy lub ułatwienia – w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej –nielegalnego pobytu cudzoziemca. Odwołując
się do opinii funkcjonariuszy służb kontrolnych (ujętych w wywiadach
jakościowych), autorka przedstawia krytyczną analizę formalnej reakcji
opartej na prawie karnym. Analizuje, kto został uznany za sprawcę naruszenia przepisów i w jakich okolicznościach, jakie były tego konsekwencje
oraz jakie były czynniki determinujące podjęcie lub zaniechanie reakcji
prawnokarnej. Autorka odnosi się przy tym do trudności w uzyskaniu
dowodów oraz do swobody decyzyjnej funkcjonariuszy organów ścigania.
Rozdział kończy się refleksją na temat sądowej oceny spraw, w których
uproszczona procedura została wykorzystana do celów innych niż powierzanie krótkoterminowej pracy cudzoziemcom w Polsce. Ponieważ oceny
te były nieliczne, ze względu na fakt, że sprawy nie zostały ostatecznie
skierowane do sądu (jak wynikało z wypowiedzi funkcjonariuszy), można
je traktować jedynie jako niewielki fragment całościowego obrazu formalnej kontroli społecznej w obszarach zarządzania migracją ekonomiczną
i zapobiegania przestępstwom związanym z migracją w Polsce.
Wnioski łączące wyniki analiz teoretycznych i empirycznych zawarte
zostały w rozdziale 7. Odnoszą się one do skutków interwencji społecznej, tj. wprowadzenia, utrzymania i modyfikacji uproszczonej procedury
dopuszczania cudzoziemców do krótkoterminowej pracy w Polsce, a tym
samym do terytorium Polski i strefy Schengen, omawianych z perspektywy kryminologicznej. W rozdziale wskazane są konsekwencje, które
ostatecznie zostały uznane przez władze państwowe za niepożądane i niezamierzone, choć w szerszym kontekście można było je przewidzieć. Brak
takiej przewidywalności oraz rozbieżności między deklarowanymi a ukrytymi celami działań społecznych leżą u podstaw kontrowersji związanych
z egzekwowaniem prawa, a także nieformalnymi i nieuzasadnionymi
prawnie praktykami stosowanymi przez tzw. biurokratów pierwszego
kontaktu w zakresie kontroli migracji i procedury uproszczonej. W rozdziale tym zawarta jest również krytyczna refleksja na temat tego, czy
władze państwowe, które deklarowały potrzebę kontroli procesów
migracyjnych, wyposażyły funkcjonariuszy organów kontrolnych w odpowiednie narzędzia prawne, instytucjonalne i praktyczne. W uwagach
końcowych zawarta jest też weryfikacja hipotez postawionych w rozdziale
1. pracy. Monografię kończy refleksja na temat wkładu przedstawionych
analiz w badania kryminologiczne i socjologiczno-prawne.
Sytuacja prawna w rodzinie osoby z zaburzeniami psychicznymi
(INP PAN, 2025) Mróz, Dominika
Monografię zatytułowaną Sytuacja prawna w rodzinie osoby z zaburzeniami psychicznymi poświęcono skutkom zaburzeń psychicznych jednostki w obszarze prawa rodzinnego i opiekuńczego. Odmienność zaburzeń psychicznych na tle innych dysfunkcji zdrowotnych tkwi w tym, że mogą one bezpośrednio kształtować sferę praw i obowiązków jednostki oraz osób jej najbliższych, przy czym nie było dotychczas przedmiotem pogłębionego badania oddziaływanie zaburzeń psychicznych w sferze prawa rodzinnego i opiekuńczego. W monografii rozważane są poszczególne instytucje ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. 2020, poz. 1359) przewidziane na wypadek wystąpienia zaburzeń psychicznych, w podziale na przypadki dotyczące dzieci i osób dorosłych. Szczególny nacisk położono na ustalenie, czy instytucje obowiązującego prawa rodzinnego i opiekuńczego w większym stopniu zabezpieczają interesy osoby z zaburzeniami psychicznymi czy też interesy osób jej najbliższych. Interesy te z natury rzeczy mogą być przeciwstawne, co aktualizuje potrzebę interwencji ustawodawcy zmierzającej do ich należytego wyważenia. W zakresie, w którym obowiązujące prawo nie odpowiada potrzebom obrotu społecznego bądź gospodarczego, sformułowano wnioski de lege ferenda, uwzględniając potrzebę rozważenia głośnych postulatów przyznania wszystkim osobom cierpiącym na zaburzenia psychiczne jak najszerszego zakresu praw oraz zniesienia wszelkich przejawów ich ograniczeń, w tym instytucji ubezwłasnowolnienia oraz zakazu zawierania małżeństw, co gwarantuje im w szczególności Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, ratyfikowana przez Polskę w 2012 r.